ადგილობრივი გლუკოკორტიკოსტეროიდები (ტოპიკური გლუკოკორტიკოსტეროიდები, ანუ ადგილობრივი სტეროიდები) არის ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატები კრემების, მალამოების, ლოსიონებისა და ხსნარების სახით. ისინი ფართოდ გამოიყენება დერმატოლოგიაში ატოპიური დერმატიტის, ეგზემისა და კანის სხვა ანთებითი დაავადებების სამკურნალოდ და მრავალი დაავადების გამწვავების დროს მკურნალობის ერთ-ერთი ძირითადი მეთოდია, მათ შორის ბავშვებშიც.
სწორი გამოყენების შემთხვევაში ადგილობრივი გლუკოკორტიკოსტეროიდები ეფექტურია და უმეტეს შემთხვევაში უსაფრთხოა. თუმცა საშუალო, მაღალი და ძალიან მაღალი პოტენციის პრეპარატების ხანგრძლივმა, ხშირ და განსაკუთრებით უკონტროლო გამოყენებამ შეიძლება არასასურველი ეფექტები გამოიწვიოს. ერთ-ერთი მათგანია ადგილობრივი სტეროიდების მოხსნის სინდრომი, ანუ Topical Steroid Withdrawal (TSW).
❓ რა არის მოხსნის სინდრომი?
TSW არის სიმპტომების ერთობლიობა, რომელიც შეიძლება განვითარდეს ადგილობრივი სტეროიდების ხანგრძლივი და ხშირი გამოყენების შეწყვეტის ან მნიშვნელოვნად შემცირების შემდეგ.
ყველაზე დამახასიათებელი გამოვლინებებია:
- კანის გამოხატული სიწითლე;
- წვა ან „მწვავე წვის“ შეგრძნება კანზე;
- ქავილი.
შემდგომში შეიძლება განვითარდეს შეშუპება, ძლიერი სიმშრალე და აქერცვლა, სველი დაზიანებები, მტკივნეულობა და ზოგჯერ მცირე ანთებითი გამონაყარი, რომელიც მუწუკებს ჰგავს.
ანთება შეიძლება გავრცელდეს იმ უბნების ფარგლებს გარეთ, რომლებზეც პრეპარატი თავდაპირველად გამოიყენებოდა.
TSW უფრო ხშირად აღწერილია საშუალო და მაღალი პოტენციის ადგილობრივი გლუკოკორტიკოსტეროიდების ხანგრძლივი გამოყენების შემდეგ, განსაკუთრებით თხელი და მგრძნობიარე კანის უბნებზე — სახესა და გენიტალიების მიდამოში.
❓ როდის შეიძლება ვიეჭვოთ მოხსნის სინდრომი?
National Eczema Society-ის რეკომენდაციების თანახმად, ადგილობრივი სტეროიდების მოხსნის სინდრომზე ეჭვი შეიძლება მივიტანოთ, თუ პრეპარატის გამოყენების სიხშირის შემცირების ან მისი შეწყვეტის შემდეგ:
- ანთება ჩნდება კანის იმ უბნებზე, რომლებიც მანამდე არ იყო დაზიანებული;
- ანთება ვრცელდება იმ არეალის ფარგლებს გარეთ, რომელზეც პრეპარატი გამოიყენებოდა;
- სტეროიდის გამოყენების შეწყვეტის შემდეგ სიმპტომები მნიშვნელოვნად ძლიერდება;
- ანთებითი პროცესი ხანგრძლივად გრძელდება — კვირების ან თვეების განმავლობაში.
ამასთან, ადგილობრივი გლუკოკორტიკოსტეროიდის შეწყვეტის შემდეგ კანის მდგომარეობის გაუარესება ყოველთვის არ ნიშნავს TSW-ს. ეს შეიძლება იყოს ძირითადი დაავადების გამწვავება ან კანის სხვა ანთებითი დაავადება. ამჟამად TSW-სთვის არ არსებობს საყოველთაოდ მიღებული დიაგნოსტიკური ტესტი ან ერთიანი დიაგნოსტიკური კრიტერიუმები.
❓ რატომ ვითარდება მოხსნის სინდრომი?
მოხსნის სინდრომი უფრო ხშირად ვითარდება საშუალო და მაღალი პოტენციის ადგილობრივი სტეროიდების ხანგრძლივი და ხშირი გამოყენების შეწყვეტის შემდეგ. ყველაზე ხშირად ის აღწერილია პრეპარატების რამდენიმე თვის განმავლობაში გამოყენების შემდეგ, თუმცა მკურნალობის ზუსტი ხანგრძლივობა, რომლის შემდეგაც TSW აუცილებლად განვითარდება, დადგენილი არ არის.
ვარაუდობენ, რომ სინდრომის საფუძველში დევს კანის უჯრედებისა და მცირე სისხლძარღვების რეაქციის ცვლილება სტეროიდების ხანგრძლივი ზემოქმედების მიმართ. სისხლძარღვების შემავიწროებელი და ანთების საწინააღმდეგო მოქმედების წყალობით პრეპარატები თრგუნავს სიწითლესა და ანთებას.
მათი შეწყვეტის შემდეგ მიდრეკილ ადამიანებში შეიძლება განვითარდეს საპირისპირო რეაქცია — სისხლძარღვების გაფართოება (სიწითლე) და ანთებითი პასუხის გაძლიერება (ქავილი და წვა). გამოხატული სიწითლის განვითარებაში შესაძლოა მონაწილეობდეს აზოტის ოქსიდი, რომელიც სისხლძარღვების გაფართოებას უწყობს ხელს.
ძლიერი სტეროიდების ხანგრძლივი გამოყენებისას ასევე შეიძლება შენელდეს კანის უჯრედების განახლება და კანი გათხელდეს. კანის ბარიერი უფრო დაუცველი ხდება, იზრდება ტენიანობის დაკარგვა და კანის მგრძნობელობა გარე გამღიზიანებლების მიმართ, რამაც პრეპარატის შეწყვეტის შემდეგ შესაძლოა დამატებით ხელი შეუწყოს ანთების შენარჩუნებას.
რატომ ვითარდება ასეთი ცვლილებები მხოლოდ პაციენტების ნაწილში, ჯერ ზუსტად ცნობილი არ არის.
❗️ განსაკუთრებით ფრთხილად — სახის კანთან
სახის კანი სხეულის სხვა უბნების კანის უმეტესობასთან შედარებით უფრო თხელი და მგრძნობიარეა, ამიტომ ძლიერი ადგილობრივი სტეროიდები სახეზე ხანგრძლივად ექიმის კონტროლის გარეშე არ უნდა გამოიყენოთ.
მოხსნის სინდრომის გარდა, სახეზე ადგილობრივი გლუკოკორტიკოსტეროიდების ხანგრძლივმა უკონტროლო გამოყენებამ შეიძლება გამოიწვიოს:
- კანის გათხელება;
- შესამჩნევი წვრილი სისხლძარღვების გაჩენა;
- როზაცეას განვითარება ან გაუარესება;
- პერიორალური დერმატიტი;
- ანთებითი გამონაყარის გაჩენა.
ამიტომ პრეპარატი, რომელიც სხეულზე დერმატიტის სამკურნალოდ გამოიყენება, აუცილებლად არ არის შესაფერისი სახეზე ხანგრძლივი გამოყენებისთვის.
❓ ნიშნავს თუ არა ეს, რომ ადგილობრივი სტეროიდები საშიშია?
არა.
მნიშვნელოვანია, არ შეიქმნას საპირისპირო პრობლემა — „ჰორმონალური“ კრემების მიმართ შიში.
ადგილობრივი გლუკოკორტიკოსტეროიდები კვლავ რჩება მნიშვნელოვან და ეფექტურ პრეპარატებად კანის ანთებითი დაავადებების სამკურნალოდ.
არასასურველი ეფექტების რისკი დამოკიდებულია არა მხოლოდ თავად პრეპარატზე, არამედ მის პოტენციაზე, გამოყენებულ რაოდენობაზე, წასმის სიხშირეზე, მკურნალობის ხანგრძლივობასა და კანის იმ უბანზე, რომელზეც პრეპარატი გამოიყენება.
სწორად შერჩეული პრეპარატის მოკლე კურსი და სახის კანზე ძლიერი სტეროიდის რამდენიმე თვის განმავლობაში უკონტროლო გამოყენება სრულიად განსხვავებული სიტუაციებია.
❓ რა უნდა გააკეთოთ, თუ ადგილობრივ სტეროიდს უკვე დიდი ხანია იყენებთ?
არ არის რეკომენდებული პრეპარატის თვითნებურად მკვეთრად შეწყვეტა ან, პირიქით, მისი უკონტროლოდ გაგრძელება.
თუ ადგილობრივ გლუკოკორტიკოსტეროიდს ხანგრძლივი პერიოდის განმავლობაში რეგულარულად იყენებთ, განსაკუთრებით სახის კანზე, მნიშვნელოვანია დერმატოლოგთან ერთად გაარკვიოთ:
რომელ პრეპარატს იყენებთ → რამდენად მაღალია მისი პოტენცია → რამდენი ხანია და რა სიხშირით იყენებთ → რატომ ბრუნდება სიმპტომები პრეპარატის გარეშე → რომელი დაავადების კონტროლია საჭირო → როგორ შეიძლება რემისიის შენარჩუნება მკურნალობის ცვლილების შემდეგ.
განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ექიმთან მიმართვა, თუ პრეპარატის გამოყენების სიხშირის შემცირების ან მისი შეწყვეტის შემდეგ ვითარდება გამოხატული წვა, ინტენსიური სიწითლე, შეშუპება, სველი დაზიანებები ან ანთება იწყებს გავრცელებას კანის მანამდე ჯანმრთელ უბნებზე.
მნიშვნელოვანია გახსოვდეთ: ადგილობრივი გლუკოკორტიკოსტეროიდის შეწყვეტის შემდეგ კანის მდგომარეობის გაუარესება ყოველთვის არ ნიშნავს მოხსნის სინდრომს. ეს ასევე შეიძლება იყოს ძირითადი დაავადების დაბრუნება ან გამწვავება, ამიტომ ცვლილებების მიზეზი ექიმმა უნდა დაადგინოს.